میهن عزیز وسراسرعزت وافتخار ما ایران بزرگ اسلامی در طول تاریخ گذشته خود در اثر طمع وتجاوزو چپاول دشمنان ویا ضعف ونابخردی حاکمان و عوامل دیگر مورد تاخ وتاز وتقطیع وتجزیه قرار گرفته وبخشهای مهمی از پیکره آن جدا شده است که هر کدام آنها یاد آور خاطراتی تلخ وحوادثی ناگوار وتجربه هائی دهشتبارمی باشد وداغی جانگزا بردل ایران وایرانی نهاده است در میان سرزمینهائی که به جفای دشمن وبرخی دوستان نابخرد از ایران بزرگ جدا گشته شاید هیچکدام به اندازه جدایی منطقه قفقاز اندوه بار نبوده است اندوهی که از سالهای 1228قمری (عهدنامه گلستان) تا1243قمری (عهدنامه ترکمن چای )تاکنون همچنان رنج ودرد جانسوز آن از دل ومذاقها نرفته وهر گاه خاطره آن در هر ایرانی  وطن دوست وآگاه زنده می شود اورا به غم وافسوس وا می دارد منطقه قفقاز که در شمال غرب ایران واقع است ودر حال حاضر مشتمل برکشورهای جمهوری آذربایجان وجمهوری ارمنستان وجمهوری گرجستان وجمهوری خود مختار نخجوان وداغستان  می باشد یکی از مناطق استراتژیک واز لحاظ جغرافیائی وسیاسی وفرهنگی از مهمترین مناطق قاره آسیا است وبا کشور روسیه در شمال ودریای خزر درشرق وکشورهای ترکیه ویونان ودریای سیاه در غرب وجمهوری اسلامی ایران در جنوب که قفقازاز آن پیکره جدا شده است همسایه می باشد این منطقه از جهات مختلف  دارای اهمیت فوق العاده بوده وبه لحاظ این اهمیت نیز در طول تاریخ مورد تاخ وتاز وتجاوز وجولان کشور های روسیه وترکیه و روم شرقی بوده است که مجال بحث وگفتگودر این باره در حوصله این مقال نیست 0آنچه در این نوشتار مختصر اشاره ای گذرا بدان می گردد سابقه دینی وارتباط آن با دارالارشاد اردبیل است، بر اساس گزارشات قطعی تاریخی وشواهد موجود، مردمان قفقاز بویژه قسمت شرقی آن در بخشی که اکنون کشور جمهوری آذربایجان خوانده می شود قبل از اسلام همان دین وآئینی راداشته اند که ایرانیان داشته اندو به همان زبانی تکلم می کرده اند که ایرانیان تکلم می کرده اند وجود آتشکده های مختلف از جمله آتشکده « سوراخانی» که تاقرن نوزدهم میلادی آتش آن فروزان بوده واکنون نیز بنای آن موجود است سندی غیر قابل انکار براین مطلب است0 باورود اسلام در قرن هفتم میلادی به کشور پهناور ایران وآغوش گشادن ایرانیان براین دین مقدس  الهی بخشهای وسیعی از منطقه قفقاز نیزبه دین اسلام گرویدو روز به روز پایه های اعتقادی وفرهنگی آن گسترش یافت0 به همان علل وعواملی که محبت وولایت امام علی علیه السلام وخاندانش در دل ایرانیان جای گرفت مردمان قفقاز نیز بعنوان بخشی از ایران بزرگ دل در گروه این عشق ومحبت سپردند وسرانجام نهضت وحکومت صفوی در قرن دهم هجری قمری والبته زمینه های فکری وفرهنگی آن چند سال قبل از حاکمیت ظاهری حکومت شیعی، کار رایکسره کرد وبخش عمده قفقاز به ویژه آران وشیروان ودربندو داغستان وگنجنه ولنکران ونخجوان ودیگر مناطق آن با اکثریتی قریب به اتفاق جزء مناطق شیعه نشین شمرده شدند0تفلیس مرکز گرجستان از صده های نخستین اسلامی خواستگاه راویان احادیث اهل بیت پیامبر صلوات الله علیهم شد محدثانی همچون ابومحمد حسن تفلیسی از اصحاب امام رضاعلیه السلام، عبدالله بن لطیف تفلیسی از بعضی از اصحاب امام صادق علیه السلام روایت کرده ، حسین بن بیان تفلیسی که به مداینی نیز مشهور است، ابوالقاسم تفلیسی، موسی بن زنجویه تفلیسی، عبدالله بن محمد تفلیسی وحسین بن علی علوی وبسیاری دیگر که در کتب تاریخ ورجال وتراجم وانساب از آنان یاد شده است 0نهایتا تفلیس با همه فراز وفرودی که به خود دیده در دویست سال اخیر مرکز اداره روحانیت مسلمانان قفقاز گردیده وشیخ الاسلام قفقاز که در گذشته یک روحانی برجسته شیعی بوده  در آنجا استقرار یافت گرچه بعدها این مرکز دینی به شهرباکو انتقال یافت واکنون نیزدرآن شهردایراست، شهر ایروان مرکز ارمنستان نیز به شهری مسلمان وعمدتا شیعه نشین تبدیل شد وعلماء وخاندانهای برزگ علمی در آنجا نشو ونما کردند وچونان آفتابی برتارک جهان تشیع درخشیدند بزرگانی چون آیت الله سید علی ایروانی وآیت الله میرزا عبدالکریم ایروانی وآیت الله مولی محمد فاضل ایروانی ودهها تن دیگر وخاندان علمی آنان که تاکنون جهان اسلام از وجودو حضور آنان بهره منداست، واماداستان منطقه آران یاهمان جمهوری آذربایجان وبزرگان علمی ومعنوی آن قصه ای پرغصه است که باز گویی آن مجالی وسیع می طلبد، قصه ای خونین که دلها را اندوهگین وارواح را آزرده وحنین وسینه را مالامال درد وغمگین می سازد. علماء وروحانیان وطالبان علوم ومعارف اسلامی  پس از جدائی قفقاز از ایران، زجرها کشیدند وشکنجه ها دیدند وقتل وتبعید واسارت را بجان خریدند صدها وبلکه هزاران تن در طول دویست سال علی الخصوص پس از حاکمیت کمونیستها درسال 1918 به بعد سر نوشتشان با مظلومیت ودرد ورنج هم آغوش شد وچه صعوبتها ومشقت ها وتهمت ها در راه خدا متحمل شدند، باکو وقصبات وروستاهای متدین اطراف آن لنکران وشهرها وروستاهای آن گنجه ودر بندو داغستان شاماخی وشکی وشوشی و بردع وقره باغ و نخجوان واردوباد ودیگر نقاط وشهرهای آن خواستگاه عالمان بزرگ وروحانیان برجسته که با نبوغ واستعداد وهمت والای خود در میان خفقان تزاری واستبداد بلشویکی به تحصیل علوم ومعارف اسلامی همت گماردند ودراین راه از بذل جان ومال وهمه هستی خود دریغ نورزیدند

دارالارشاد اردبیل وحوزه علمیه آن از دیر باز مرکز توجه ومراجعه مردمان قفقاز بوده است0 ارادت ومودت ویژه اردبیلیان ازصده های نخستین به اهل بیت عصمت وطهارت -علیهم السلام -که این شهررا شهری ولایت مدار ساخته،به ویژه، حضور حضرت شیخ سید صفی الدین اسحاق اردبیلی شاگرد برجسته شیخ زاهد گیلانی واجداد واولاد وی در طول چند قرن قبل وبعداز آن در اردبیل وجود علمای صالح وبرخوردار از عظمت علمی ومعنوی ووعاظ وذاکران ومداحان برجسته حسینی،شرائط جغرافیایی وامکان ارتباط بهتر وسریعتر بلحاط داشتن راه های مواصلاتی وعواملی دیگر موجب گردید که دارالارشاد اردبیل بعنوان دروازه ی منطقه ی قفقاز بخصوص آران- یعنی همان جمهوری آذربایجان- ودربند وداغستان محسوب شود وعلاوه برتعاملات اقتصادی، تاثیر وتاثرات فرهنگی علی الخصوص دینی را به دنبال داشته باشد شهر باکو- مرکز منطقه آران- هموراه مشتاق وپذیرای وعاظ نامی اردبیل بوده است ملا غلامعلی آلاپلاز اوغلی وحاج میرصالح تاج الذاکرین (ایشان غیراز آیت الله حاج میر صالح آقا مجتهد می باشند)و ملا عبداللطیف مجدالواعظین وبسیاری دیگر از جمله واعظان فاضل ودانشمندی بوده اند که در مناسبتهای مختلف دینی در شهربادکوبه ودیگر شهرهای قفقاز به وعظ وارشاد پرداخته اند

 از گذشته درخشان حوزه ی علمیه اردبیل که بگذریم در قرن سیزدهم ونیمه اول قرن چهاردهم هجری قمری علی رغم بی مهری هائی که در خصوص اردبیل از سوی حکام نابخرد وناتوان قاجار ومنفور پهلوی به این شهر مقدس گردید وجود سه مدرسه علمیه ملاابراهیم وصالحیه وآقا میرزا علی اکبر وحضور عالمان ومجتهدان با عظمتی همچون حضرات آیات ملا ابراهیم اردبیلی ( م 1307ق ) میرزا محسن مجتهد اردبیلی ( م 1294ق ) حاج میرصالح آقا مجتهد (م 1319ق) میرزا محمدعلی اردبیلی(م1328ق) ملا عبدالظاهر اردبیلی( م1332ق) سید مرتضی خلخالی(م1317) میرزا یوسف مجتهد اردبیلی (م 1339ق) میرزا عبدالله مجتهد اردبیلی (م1334ق) حاج سید احمد مرتضوی ( م1353ق) آقا میرمحی الدین یونسی (م1355ق) میرزا ابراهیم انواری (م1332ق) میرزا ابوالفضل فضلی (م    1341ق )وبسیاری دیگرموجب گردید حوزه ی علمیه ی نسبتا گرمی را در این مقطع زمانی در دارالارشاد اردبیل شاهد باشیم واین امر ودیگر عوامل یاد شده باشد باعث شد گام نخست هجرت الی الله وسیربسوی کسب علم ومعرفت طلاب بااستعداد علوم دینی  منطقه قفقاز از دارالارشاد اردبیل شروع گردد وحوزه ی علمیه ی اردبیل بعنوان اولین مرکز دینی مورد توجه طالبان علوم اسلامی آن منطقه واقع شود از اولین عالمان برجسته وبزرگی که در قرن سیزدهم هجری قمری تحصیلات خود را از اردبیل شروع کرده فقیه واصولی نامدار آیت الله میرزا عبدالکریم ایروانی (1220- 1294ق ) را می توان نام برد0 وی استاد میرزا محمد تنکانی (م 1302) صاحب قصص العلماء وآیت الله میرزا محسن مجتهد اردبیلی ( م1294ق) است وصاحب کتاب نجوم السماء فی تراجم العلماء درذیل شمازه 69 نجم ثالث خود صحفه 437 داستانی ازدوران تحصیل ایشان دراردبیل رانقل نموده است 0

دیگر از علماء وروحانیان قفقازی که در حوزه علمیه اردبیل تحصیل نموده اند می توان حضرات آیات وحجج اسلام آقا میرباقر آقازاده مجتهد سالیانی ( شهادت سال 1360ق) آقا شیخ حسین فاطمائی بادکوبه ای ( م1363ق) شیخ ابراهیم خلیل بلگهی بادکوبه ای (م1359ق) آخوند شیخ اباصلت بادکوبه ای (م1325ق) شیخ اسدالله سیف الدینی لنکرانی (م1375ق) شیخ حسن حاتمی لنکرانی (م1361ق) میرزا عبدالحسین واعظی لنکرانی (م 1386ق) شیخ بشیر ارکوانی لنکرانی ( م1386ق) شیخ اسحاق آستارایی قفقازی (م1391ق) شیخ فاضل موحد قفقازی والد معظم مرجع تقلید فقیدجهان تشیع حضرت آیت الله شیخ محمد فاضل لنکرانی قدس سره ( م 1392ق) میرزا جعفر قلی سراخانی بادکوبه ای (م 1349ق) شیخ الاسلام حاج علی آقا سلیمانزاده بادکوبه ای (م1395ق) شیخ علی بنده بابائی (م1403ق) شیخ صدرالدین صمدی لنکرانی ( م1407ق) شیخ یونس فرجی لنکرانی (م1408ق) آخوند شیخ فرج الله پیشنماز زاده گنجوی(م1370ق) سید محمد لنکرانی (م1353ق) آخوند ملامظفرلنکرانی (م13790ق) شیخ قدرت الله لنکرانی (م1379ق) شیخ عبدالرزاق لنکرانی (م1382ق) میرزا محمد لنکرانی (م1359ق) شیخ عبدالحسین بهبودی لنکرانی (1426ق) وبسیاری دیگر را نام برد که در این مختصر به همین مقدار اکتفا می گردد بعضی از علماء وروحانیان قفقازی در حوزه ی اردبیل تا سمت استادی پیش رفته ودر کنار دیگر اساتید فاضل به تدریس وتربیت طلاب علوم دینی اقدام نمونده اند که از جمله آنان بنا به نقل مرحوم عالم ربانی حضرت حجه الاسلام والمسلمین حاج شیخ عبدالرحیم جعفری قدس سره آخوند ملا علی قره باغی می باشد وی که از اهالی « قره باغ » قفقاز ( جمهوری آذربایجان فعلی ) بوده در مدرسه صالحیه مسند تدریس داشته واستاد جعفری به همراه برادرش شیخ محمد وپسر عمو هایش نزد وی تلمذ کرده اند استاد جعفری می فرمود چند سال بعد در جریان گرفتاریهای پس از انقلاب کمونیستی روسیه ایشان به ناچار به قره باغ باز گشت که بعد ها شنیدیم در آنجا به شهادت رسیده است،

ارتباط تنگاتنگ منطقه قفقاز بویژه آرا ن وشیروان ( جمهوری آذربایجان فعلی ) با اردبیل تنها محدود به حضور طلاب علوم دینی در حوزه ی علمیه ی دارالارشاد نیست بلکه ارتباط علماء اعلام وفقهاء عظام اردبیل واین منطقه نیز تازمان کشیده شدن دیوار آهنین وقطع رابطه بطورکامل توسط رژیم الحادی شوروی سابق برقرار بوده که طرح این بحث به مجالی وسیع نیازمند است لکن بعنوان نمونه به ارتباط فی ما بین دو فقیه مبارز ومجتهد مجاهد یعنی حضرات آیات آقا میرزاعلی اکبر مجتهد اردبیلی (م 1346ق) وآیت الله شهید شیخ عبدالغنی بادکوبه ای (شهادت به سال 1350ق/1931م ) می توان اشاره کرد این دو بزرگوار که از درون تحصیل در نجف اشرف در خلال دهه آخر قرن سیزدهم هجری قمری با یکدیگر آشنا وهم عقیده بودندو دردرس آیت الله العظمی مولی محمد فاضل ایروانی (م1306) شرکت می کردند، در جریان مقابله با تهاجم ضد دینی وتجاوز واشغال بیگانگان وبیگانه پرستان مدام در ارتباط بوده وتا حد همکاری برای جنگ مسلحانه نیز پیش رفته بودند0 این پیوند وارتباط دینی وفرهنگی وبلکه عاطفی علی رغم گذشت قریب یکصد سال از تجزیه سیاسی قفقاز از ایران ادامه داشت تاآنکه پیروزی انقلاب اکتبر روسیه در سال 1917میلادی وسپس تثبیت پایه های شوم آن در سالهای بعد وتفکر الحادی وضد دینی رهبران آن موجب گردید سیاستهای خشن وخفقان واستبداد مطلق بر عالمان ودین باوران سایه افکند وکفارکمونیسم به گمان باطل خویش می خواستند به واسطه  کشتار وتبعید وزندانی کردن روحانیون ودین مداران، بساط خداباوری رابر چینند،از سوی دیگر کودتای رضاخانی در اسفند ماه سال 1299شمسی وتبدیل تدریجی آن به سلطنت سرسپرده به بیگانگان واجرای سیاستهای دیکته شده ضد دینی در ایران نیز به قطع این رابطه وشریان پیوستگی قطعه جدا شده از پیکر میهن عزیزمان انجامید بسیاری از علماء وروحانیون وطلاب علوم دینی در آنسوی رودارس به شهادت رسیدند ویا در نقاط دوردست سیبری در غربت وتنهایی روزگار گذراندند ویا در زندانهای استالین مخوف جان سپردند وعده ی کمی نیز در گوشه وکنار شهرهای قفقاز در خلوت وخاموشی بسر بردند تا حداقل حضور واجرای برخی احکام ودستورات شرعی مانند عقد نکاح ونماز ودفن اموات واشک غریبانه برسید الشهداء علیه السلام را برمردم زیر یوغ ستم  یادآور شوند در ایران نیز اقدامات ضد دینی به کشف حجاب زنان وخلع لباس عالمان وتعطیل وتخریب شعائردینی وایمان مردم رسید ودر این راستا بسیاری از حوزه های علمیه تعطیل شدند ویا به حداقل فعالیت خود تنزل پیدا کردند در دارالارشاد اردبیل نیز حوزه های علمیه تعطیل شد وتنها مدرسه علمیه ملا ابراهیم باچند نفر طلبه انگشت شمار خود رمقهای آخر را داشت وتمام طلبه های قفقازی که در اثر حاکمیت رژیم الحادی شوروی سابق بجهت قتل وتبعید علماء وروحانیون امکان باز گشت به موطن خود رانداشتند توسط رژیم رضا خان به سمنان- که در آن زمان از تبعید گاههای کشور بود- تبعید شدند0 حضرت استاد حاج شیخ عبدالرحیم جعفری رضوان الله تعالی علیه که خود شاهد این حادثه تلخ بوده آنرا چنین یاد می کند:« تعدادی از طلبه های قفقازکه از اهالی مناطق لنکران وگنجه وبادکوبه بودندو اسامی بعضی از آنان راهنوز بیاد دارم که از آن جمله مرحومین شیخ جعفر، شیخ موسی، میر حیدر، میرزا محمد باقر، شیخ عبدالحسین لنکرانی، شیخ سلیم ربانی وشیخ رضا قفقاز ی وشیخ علی آقا ودیگران بودند وبا جدیت مشغول به تحصیل، بعد از آن که روحانیون منطقه خلع لباس شدند دستور تبعید طلاب قفقازی به سمنان صادر شد روزی که ماموران آنها رامی بردنددرحالی که تمام مدرسه یکپارچه غرق در ناله وشیون وضجه وناله بود آنها رابدرقه کردیم » بدین ترتیب آخرین گروه از طلاب منطقه قفقاز رادر حدود سال 1317شمسی از حوزه ی علمیه اردبیل متفرق کردند گرچه بعد ها جمعی از علماء وروحانیون قفقاز از مرزها گذشتتد وخود را به اردبیل وشهرهاوروستاهای تابعه رساندندودر آنجا توطن اختیار کردندکه از آن جمله می توان آیت الله شیخ حبیب ارس کنانی  در روستای « پیرلی » برزندوآیت الله میرزا عبدالحسین واعظی لنکرانی وآیت الله شیخ برهان بدخشانی لنکرانی و حجه الاسلام والمسلمین شیخ رضا علیزاده قفقازی وحجه الاسلام شیخ سلیم ربانی وبسیاری دیگر رانام برد که اینجانب متجاوز از یکصد وپانزده نفر از آنان رادر منطقه شناسائی وثبت نموده ام وامیدوارم در مجالی مناسب به بیان ونگارش شرح احوال آنان توفیق یابم0 به هرحال آنچه در این نوشتار کوتاه آمد سندی دیگر از پیوستگی منطقه قفقاز از لحاظ دینی وفرهنگی وسیاسی وملی باایران اسلامی وجایگاه ویژه دارالارشاد اردبیل در این پیوستگی ومناسبت است که تحقیق وپژوهش واثبات واطلاع رسانی آن برای مردمان وبخصوص نسل جوان هر دوسوی رود ارس که اکنون به شدت درمعرض تهاجمات رنگارنگ انحرافی واستعماری واستکباری بخصوص جریان تجزیه طلب وکاملا منحط پان ترکیسم می باشند ضرورتی فوری وانکارناپذیراست، باشد که توفیق خدمت گذاری وحفظ وحراست ازمرزهای دینی وملی وفرهنگی وسیاسی خودرا دربرابر تجاوز بیگانگان وبیگانه پرستان داشته باشیم.