بسم الله الرحمن الرحيم

میهن عزیز وسراسرعزت وافتخار ما ایران بزرگ اسلامی در طول تاریخ گذشته خود در اثر طمع وتجاوزو چپاول دشمنان ویا ضعف ونابخردی حاکمان و عوامل دیگر مورد تاخ وتاز وتقطیع وتجزیه قرار گرفته وبخشهای مهمی از پیکره آن جدا شده است که هر کدام آنها یاد آور خاطراتی تلخ وحوادثی ناگوار وتجربه هائی دهشتبارمی باشد وداغی جانگداز بردل ایران وایرانی نهاده است در میان سرزمینهائی که به جفای دشمن وبرخی دوستان نابخرد از ایران بزرگ جدا گشته شاید هیچکدام به اندازه جدایی منطقه قفقاز اندوه بار نبوده است اندوهی که از سالهای 1228قمری (عهدنامه گلستان) تا1243قمری (عهدنامه ترکمن چای )تاکنون همچنان رنج ودرد جانسوز آن از دل ومذاقها نرفته وهر گاه خاطره آن در هر ایرانی  وطن دوست وآگاه زنده می شود اورا به غم وافسوس وا می دارد منطقه قفقاز که در شمال غرب ایران واقع است ودر حال حاضر مشتمل برکشورهای جمهوری آذربایجان وجمهوری ارمنستان وجمهوری گرجستان وجمهوری خود مختار نخجوان وداغستان  می باشد یکی از مناطق استراتژیک واز لحاظ جغرافیائی وسیاسی وفرهنگی از مهمترین مناطق قاره آسیا است وبا کشور روسیه در شمال ودریای خزر درشرق وکشورهای ترکیه ویونان ودریای سیاه در غرب وجمهوری اسلامی ایران در جنوب که قفقازاز آن پیکره جدا شده است همسایه می باشد این منطقه از جهات مختلف  دارای اهمیت فوق العاده بوده وبه لحاظ این اهمیت نیز در طول تاریخ مورد تاخ وتاز وتجاوز وجولان کشور های روسیه وترکیه و روم شرقی بوده است که مجال بحث وگفتگودر این باره در حوصله این مقال نیست 0آنچه در این نوشتار مختصر اشاره ای گذرا بدان می گردد سابقه دینی وارتباط آن با دارالارشاد اردبیل است، بر اساس گزارشات قطعی تاریخی وشواهد موجود، مردمان قفقاز بویژه قسمت شرقی آن در بخشی که اکنون کشور جمهوری آذربایجان خوانده می شود قبل از اسلام همان دین وآئینی راداشته اند که ایرانیان داشته اندو به همان زبانی تکلم می کرده اند که ایرانیان تکلم می کرده اند وجود آتشکده های مختلف از جمله آتشکده « سوراخانی» که تاقرن نوزدهم میلادی آتش آن فروزان بوده واکنون نیز بنای آن موجود است سندی غیر قابل انکار براین مطلب است. باورود اسلام در قرن هفتم میلادی به کشور پهناور ایران وآغوش گشادن ایرانیان براین دین مقدس  الهی بخشهای وسیعی از منطقه قفقاز نیزبه دین اسلام گرویدو روز به روز پایه های اعتقادی وفرهنگی آن گسترش یافت. به همان علل وعواملی که محبت وولایت امام علی علیه السلام وخاندانش در دل ایرانیان جای گرفت مردمان قفقاز نیز بعنوان بخشی از ایران بزرگ دل در گرو این عشق ومحبت سپردند وسرانجام نهضت وحکومت صفوی در قرن دهم هجری قمری والبته زمینه های فکری وفرهنگی آن چند سال قبل از حاکمیت ظاهری حکومت شیعی، کار رایکسره کرد وبخش عمده قفقاز به ویژه آران وشیروان ودربندو داغستان وگنجنه ولنکران ونخجوان ودیگر مناطق آن با اکثریتی قریب به اتفاق جزء مناطق شیعه نشین شمرده شدند.تفلیس مرکز گرجستان از صده های نخستین اسلامی خواستگاه راویان احادیث اهل بیت پیامبر صلوات الله علیهم شد محدثانی همچون ابومحمد حسن تفلیسی از اصحاب امام رضاعلیه السلام، عبدالله بن لطیف تفلیسی از بعضی از اصحاب امام صادق علیه السلام روایت کرده ، حسین بن بیان تفلیسی که به مداینی نیز مشهور است، ابوالقاسم تفلیسی، موسی بن زنجویه تفلیسی، عبدالله بن محمد تفلیسی وحسین بن علی علوی وبسیاری دیگر که در کتب تاریخ ورجال وتراجم وانساب از آنان یاد شده است .نهایتا تفلیس با همه فراز وفرودی که به خود دیده در دویست سال اخیر مرکز اداره روحانیت مسلمانان قفقاز گردیده وشیخ الاسلام قفقاز که در گذشته یک روحانی برجسته شیعی بوده  در آنجا استقرار یافت گرچه بعدها این مرکز دینی به شهرباکو انتقال یافت واکنون نیزدرآن شهردایراست، شهر ایروان مرکز ارمنستان نیز به شهری مسلمان وعمدتا شیعه نشین تبدیل شد وعلماء وخاندانهای برزگ علمی در آنجا نشو ونما کردند وچونان آفتابی برتارک جهان تشیع درخشیدند بزرگانی چون آیت الله سید علی ایروانی وآیت الله میرزا عبدالکریم ایروانی وآیت الله مولی محمد فاضل ایروانی ودهها تن دیگر وخاندان علمی آنان که تاکنون جهان اسلام از وجودو حضور آنان بهره منداست، واماداستان منطقه آران یاهمان جمهوری آذربایجان وبزرگان علمی ومعنوی آن قصه ای پرغصه است که باز گویی آن مجالی وسیع می طلبد، قصه ای خونین که دلها را اندوهگین وارواح را آزرده وحنین وسینه را مالامال درد وغمگین می سازد.علماء وروحانیان وطالبان علوم ومعارف اسلامی  پس از جدائی قفقاز از ایران، زجرها کشیدند وشکنجه ها دیدند

قسمت دوم مقاله

منبع:فصلنامه نعيم